Céramique du Nord: het aardewerk van Saint-Amand-les-Eaux
Noord-Frankrijk staat niet meteen bekend als keramiekstreek, maar wie antiek serviesgoed verzamelt kent de naam Saint-Amand-les-Eaux. In dit kleine stadje in het departement Nord werden vanaf het begin van de achttiende eeuw tientallen jaren lang faience en porselein geproduceerd die hun weg vonden naar huishoudens door heel Europa.
Oorsprong: twee fabrieken in de achttiende eeuw
De eerste aardewerkfabriek in Saint-Amand werd in 1705 opgericht door Nicolas Desmoutiers en produceerde tingeglazuurde faience (The Old Stuff, z.d.). Een tweede fabriek werd in 1718 opgericht door Pierre-Joseph Fauquez, afkomstig uit het nabijgelegen Tournai. Zijn zoon François-Joseph runde de fabriek van 1740 tot 1773, waarna kleinzoon Jean-Baptiste de leiding overnam tot 1794, toen de productie stopte door de Franse Revolutie (Britannica, z.d.).
De ligging van Saint-Amand-les-Eaux was gunstig voor de keramiekindustrie: rivieren en kanalen voor transport, bossen voor de ovens en klei van goede kwaliteit in de directe omgeving (Meubliz, z.d.). Dat verklaart waarom de streek tussen Orchies, Saint-Amand-les-Eaux en Valenciennes in de loop van twee eeuwen uitgroeide tot een concentratie van aardewerkfabrieken.
De Belgische invloed
Opvallend is de sterke Belgische invloed op de keramiek van Saint-Amand. Zowel de familie Fauquez als de latere familie De Bettignies, die in 1818 de leiding overnam, waren afkomstig uit Tournai — een stad die vlak over de grens in het huidige België ligt en een eigen lange traditie in keramiek had. Die grensoverschrijdende uitwisseling van kennis, technieken en decorateurs is goed zichtbaar in het aardewerk: de stijl van Saint-Amand sluit nauw aan bij de Tournaise faience en heeft meer gemeen met het Belgische en Vlaamse aardewerk dan met het Zuid-Franse porselein uit bijvoorbeeld Limoges.
Het verschil met Limoges porselein is dan ook groot. Waar Limoges bekend staat om fijn, doorschijnend hard porselein voor de hogere klasse, was Saint-Amand aardewerk in de eerste plaats gebruiksgoed voor de burgelijke huishouding — steviger, betaalbaarder en breed verkrijgbaar.
Kenmerkende decoratietechnieken
De decoraties van de achttiende-eeuwse Saint-Amand faience zijn geïnspireerd op grote Franse fabrieken zoals Rouen, Straatsburg en Nevers. Kenmerkend zijn de bianco sopra bianco-techniek, bloemmotieven in blauw of mangaanpaars, en polychrome decors met Watteau-scènes of grote anjers.
De bianco sopra bianco-techniek — letterlijk "wit op wit" — is een van de meest herkenbare kenmerken van vroeg Saint-Amand aardewerk. Hierbij wordt witte overglazuurverf aangebracht op een al lichtblauw of grijswit glazuur, wat een subtiel reliëfeffect geeft.
Een verwante techniek is het "dentelle"-decor, waarbij witte kantmotieven worden geschilderd op een lichtgrijs of parelgrijs fond. Deze technieken zijn kenmerkend voor de achttiende-eeuwse Fauquez-productie en worden door verzamelaars hoog gewaardeerd.
In de negentiende en twintigste eeuw verschoof de productie naar eenvoudiger, maar nog altijd herkenbare decors: bloemen in pastelkleuren, gekleurde randen en transferdecoraties op roomwit of lichtblauw fond.
Negentiende eeuw: groei en industrialisering
Na de turbulente jaren van de Franse Revolutie werd in de negentiende eeuw een derde fabriek opgericht. Vanaf 1818 nam Maximilien Joseph de Bettignies de leiding over en bouwde hij een grotere fabriek in het nabijgelegen Moulin des Loups. In 1896 opende het bedrijf een nieuwe vestiging in Wandignies-Hamage, die het merk Saint-Amand et Hamage Nord ging voeren (The Old Stuff, z.d.).
In 1908 werd Ceranord opgericht, herkenbaar aan een zwaan als merkteken. Na de Eerste Wereldoorlog fuseerden en herstructureerden de fabrieken meerdere keren. De fabriek in Wandignies-Hamage sloot in 1952; Ceranord sloot als laatste in 1962 (The Old Stuff, z.d.).
Herkenning en merktekens
Saint-Amand aardewerk is te herkennen aan de merktekens op de onderkant. De bekendste zijn Saint-Amand et Hamage Nord met een windmolenmotief, het zwanenmerk van Ceranord en L'Amandinoise. Céramique du Nord is geen merknaam maar een verzamelterm voor aardewerk uit meerdere fabrieken in de regio — wie een stuk wil dateren, kijkt dus naar het specifieke merkteken en de stijl van het decor.
Typisch voor het aardewerk zijn de pastelkleurige decors op roomwit of lichtblauw fond. Het zijn gebruiksstukken — borden, soepkommen, sausboten, schotels — die jarenlang op tafel hebben gestaan en dat ook laten zien.
Saint-Amand aardewerk bij D'Antan
Bij D'Antan vind je af en toe stukken Céramique du Nord en Saint-Amand aardewerk in onze collectie. Bekijk onze collectie serviesgoed en porselein of kijk wat er nieuw binnen is.
Bronnen:
Britannica. (z.d.). Saint-Amand-les-Eaux ware. Encyclopaedia Britannica. Geraadpleegd op 13 mei 2026, van https://www.britannica.com/art/Saint-Amand-les-Eaux-ware
Meubliz. (z.d.). Reconnaître et estimer la faïence de Saint-Amand, Orchies, Moulin-des-loups et Hamage. Geraadpleegd op 13 mei 2026, van https://www.meubliz.com/reconnaitre_et_estimer_la_faience_de_saint_amand_orchies_moulin_des_loups_et_hamage/
The Old Stuff. (z.d.). St. Amand marks. Geraadpleegd op 13 mei 2026, van https://www.theoldstuff.com/en/porcelain-marks/123-porcelain-and-pottery-marks/536-st-amand-marks
Wikipedia. (2026). Saint-Amand-les-Eaux. Geraadpleegd op 13 mei 2026, van https://en.wikipedia.org/wiki/Saint-Amand-les-Eaux
