De Porceleyne Fles: de geschiedenis van Royal Delft
Van de ruim dertig aardewerkfabrieken die in de zeventiende eeuw in Delft actief waren, is er nog maar één over: De Koninklijke Porceleyne Fles, tegenwoordig bekend als Royal Delft. De fabriek is al meer dan 370 jaar zonder onderbreking actief. Hieronder lees je hoe dat zo kwam.
De oprichting in 1653
In 1653 werd De Porceleyne Fles opgericht door David Anthonisz van der Pieth, aan het Oosteinde in Delft. Al na twee jaar werd de plateelbakkerij overgedragen aan Wouter van Eenhoorn en Quirinus van Kleijnoven (Royal Delft Museum, z.d.). De timing was niet toevallig. Door een burgeroorlog in China droogde de aanvoer van Chinees porselein op — en de vraag in Nederland was er niet minder om. Wie dat gat kon vullen, had een markt.
In 1697 introduceerde Johannes Knotter het beroemde flesje als merkteken — een signatuur die tot op heden wordt gebruikt (Dutch Delftware, z.d.). Het flesje verwijst direct naar de naam van de fabriek en is voor verzamelaars een van de meest herkenbare keurmerken in de Nederlandse keramiek.
Een wisselende reeks eigenaren
De twee eeuwen tussen de oprichting en de heropleving in 1876 waren onrustig. De fabriek wisselde vaak van eigenaar — door overlijden, faillissement of de politieke omstandigheden.
In 1786 nam Dirck Harlees de fabriek over van zijn vader Jacobus. Hij kon het hoofd niet boven water houden in de zware jaren van de Franse Revolutie en de bezetting, en verkocht de fabriek in 1804 aan Henricus Arnold Piccardt. Die werd in 1849 opgevolgd door zijn dochter Geertruida Piccardt.
Geertruida Piccardt is een opmerkelijke figuur. Een vrouw die in de negentiende eeuw een aardewerkfabriek runde, was zeldzaam. Ze hield het hoofd boven water door naast aardewerk ook vuurvaste stenen te produceren — een pragmatische stap die de fabriek door een van haar moeilijkste periodes hielp. Stukken uit de Piccardt-periode zijn te herkennen aan de initialen G.P. op het merkteken.
Neergang en heropleving
De achttiende en vroege negentiende eeuw waren moeilijk voor de hele Delftse keramiekindustrie. De ontdekking van porseleinaarde en de verspreiding van Europees porselein zetten de Delftse fabrieken onder druk. In 1746 ontdekte de Engelsman Cookworthy witbakkende klei, wat een product opleverde dat in veel opzichten superieur was aan het Delftse aardewerk. Veel fabrieken sloten; tegen 1840 was De Porceleyne Fles de enige die nog draaide.
De heropleving kwam in 1876. Joost Thooft kocht de fabriek om de productie van Delfts blauw nieuw leven in te blazen. Samen met Leon Senf moderniseerde hij de fabriek en ontwikkelde hij het handelsmerk dat sindsdien op alle handgeschilderde Royal Delft-stukken staat. In 1919 kreeg de onderneming het predicaat Koninklijk.
Het merkteken: hoe herken je een authentiek stuk
Voor verzamelaars van antiek Delfts blauw is het merkteken op de onderkant bepalend. De fabriek dankt haar naam aan een fles, en die fles is ook het beeldmerk. In zijn huidige vorm dateert het merk van de heropleving onder Joost Thooft: een apothekersflesje met daaronder de ineengestrengelde initialen JT en het woord Delft. Sinds 1879 staat dit op elk handgeschilderd stuk.
Links van het merk staan de initialen van de schilder, rechts een jaarletter. Aan die jaarletter kun je een stuk vaak op het jaar nauwkeurig dateren. Het volledige overzicht staat in onze blog over alle jaarletters van De Porceleyne Fles vanaf 1879.
Eén misverstand is het benoemen waard: ondanks de naam maakt De Porceleyne Fles geen porselein, maar aardewerk. Kijk bij een beschadiging naar de scherf. Je ziet geen wit, doorschijnend materiaal, maar een iets geler, ondoorzichtig aardewerk. Dat is tinglazuuraardewerk, en dat is het altijd geweest.
Museum en fabrieksbezoek
De fabriek aan de Rotterdamseweg in Delft is nog altijd te bezoeken. Je loopt er door de werkende fabriek, ziet schilders aan het werk en volgt het proces van begin tot eind. Het museum ernaast toont de historische collectie, waaronder stukken uit de koninklijke collectie. Meer informatie via museum.royaldelft.com.
Porceleyne Fles bij D'Antan
Bij D'Antan vind je regelmatig handgeschilderde stukken van De Porceleyne Fles in onze collectie — van kannetjes en vazen tot schalen en wandborden. Bekijk onze collectie serviesgoed en porselein, onze wandborden en sierborden of kijk wat er nieuw binnen is.
Meer over de bredere geschiedenis van Delfts blauw lees je in onze blog over de geschiedenis van Delfts blauw.
Bronnenlijst
Dutch Delftware. (z.d.). De Porceleyne Fles (1653–1876). https://delftsaardewerk.nl/en/ontdekken/plateelbakkerij/de-porceleyne-fles-1653-1876
Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. (z.d.). De Porceleyne Fles. https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php/De_Porceleyne_Fles
Royal Delft Museum. (z.d.). Historie. https://museum.royaldelft.com/ontdek-de-collectie/historie/
Wikipedia. De Koninklijke Porceleyne Fles. https://en.wikipedia.org/wiki/De_Koninklijke_Porceleyne_Fles
