Waar komen Letterbakken vandaan?

8 september 2024

Een letterbak is een houten lade met vakjes, afkomstig uit de drukkerij. Daar bewaarden zetters er loden letters in — één vakje per letter, cijfer of leesteken. Tegenwoordig kom je ze vooral tegen aan de muur in huis of kantoor. In dit artikel lees je hoe ze werden gebruikt en hoe ze van de drukkerij in de woonkamer belandden.

Wat is een letterbak?

De zetter had in de zetterij beschikking over meerdere kasten met loden letters in allerlei soorten en maten. Deze kasten waren op een gestandaardiseerde manier ingedeeld in kleine vakken, zodat de zetter blindelings de juiste letter kon pakken. Kleine letters lagen in de onderste kast, hoofdletters in de kast daarboven. Zo ontstonden de begrippen onderkast en bovenkast (Wikipedia, z.d.) — begrippen die we in de typografie nog altijd gebruiken.

Elke letter, elk leesteken en elk cijfer had zijn eigen vakje. De indeling was afgestemd op hoe vaak een letter voorkwam: veel gebruikte letters kregen grotere vakjes, zeldzame letters kleinere. Zo kon een zetter snel werken zonder steeds te hoeven zoeken.

Hoe oud zijn letterbakken?

In de westerse wereld wordt de Duitse drukker Johannes Gutenberg rond 1450 gezien als de uitvinder van het zetten van teksten met losse loden letters. Vooral het feit dat de letters na het drukken opnieuw gebruikt konden worden om een nieuwe tekst samen te stellen, was revolutionair (Industriemuseum Gent, z.d.). De letterbak was de logische oplossing om al die herbruikbare letters overzichtelijk te bewaren.

In de zestiende eeuw kwam de boekdrukkunst tot volle bloei in de Nederlanden. Met name Antwerpen ontwikkelde zich tot een belangrijk centrum voor het drukken van boeken, die vanuit de havenstad over de hele wereld werden verspreid (Literatuurgeschiedenis.org, z.d.).

Hoe werkte een letterzetter?

De zetter gebruikte een zethaak om met de hand de losse letters tot regels te zetten. Deze regels werden verzameld op een galei — een plaat met drie opstaande randen van metaal of hout (Drukkunstmuseum, 2020). Alle letters stonden in spiegelbeeld, zodat ze na het drukken leesbaar waren op papier. Een fout betekende opnieuw beginnen.

Het was precisiewerk dat jaren oefening vergde. Het beroep handzetten of letterzetten wordt overigens nog zelden uitgeoefend en is eigenlijk al opgenomen in de oude beroepen die alleen nog bij bijzondere gebeurtenissen worden gedemonstreerd (InfoNu, z.d.).

Wanneer verdween de letterbak uit de drukkerij?

De mechanisering maakte een einde aan het handzetten. In 1890 bedacht men de regelzetmachine, waarmee de letterzetter regel voor regel zijn drukwerk kon samenstellen (Canon van Nederland, z.d.). Later volgde het fotozetten en uiteindelijk de digitale druk. Tegen de jaren tachtig van de twintigste eeuw was de handzetterij in vrijwel alle drukkerijen verdwenen.

Een oud-letterzetter beschreef het zo: hij begon in 1967 als leerling in een kleine drukkerij in Tilburg. Vijf jaar later werd de handzetterij vervangen door een loodzetmachine, en in 1980 verdween het lood definitief — na ruim vijf eeuwen (Ambachtenmuseum, 2022).

Hoe herken je een echte drukkersletterbak?

Niet elke letterbak die je tegenkomt heeft daadwerkelijk in een drukkerij gestaan. Reproducties zijn er ook. Een paar dingen om op te letten: inktresten of donkere verkleuringen in de vakjes wijzen op echt gebruik. De vakranden zijn bij originele exemplaren vaak afgesleten door jarenlang contact met loden letters. Het hout is onbehandeld of heeft een natuurlijke patina — geen moderne lak of beits. En de onderkant is doorgaans ruw afgewerkt, niet geschuurd of gevlamd.

De vakindeling geeft ook een indicatie. Een echte drukkersletterbak heeft een specifieke, functionele indeling met vakjes van verschillende groottes. Decoratieve reproducties hebben vaak een regelmatigere, symmetrische indeling die er mooi uitziet maar weinig te maken heeft met hoe een drukkerij werkte.

Hoe kwam de letterbak in het interieur?

Dat verhaal begint bij de opruiming van drukkerijen. Opkopers van drukkerij-inventarissen boden de kasten op markten en braderieën te koop aan onder de naam "letterbak" — en dat lukte buitengewoon goed (Ambachtenmuseum, 2022). Mensen ontdekten dat de vakjes perfect waren voor kleine verzamelobjecten: miniaturen, schelpen, curiosa. Wat in de drukkerij ordelijkheid bood, deed dat ook in de woonkamer.

Vanaf de jaren zeventig raakten letterbakken ingeburgerd als decoratief object. Vandaag de dag zijn ze een vast onderdeel van brocante en vintage interieurs.

Letterbakken bij D'Antan

Bij D'Antan vind je regelmatig originele letterbakken uit voormalige drukkerijen — soms nog met sporen van gebruik zoals inktresten of slijtage op de vakranden. Bekijk onze collectie letterbakken of kijk onze letterbakminiaturen.