De symboliek van oude koperen bakvormen
Wie oude koperen bakvormen verzamelt, merkt al snel hoeveel verschillende voorstellingen er bestaan. Naast de bekende ronde tulband- en puddingvormen kom je vissen, kreeften, schelpen, vruchten, dieren, bloemen, kronen en architecturale vormen tegen.
Die afbeeldingen maken de vormen nu geliefd als verzamelobject en wanddecoratie. Maar waarom werden juist deze motieven gebruikt, en kun je uit de afbeelding iets afleiden over de oorspronkelijke functie? Sommige motieven hadden een symbolische betekenis, andere hadden vooral met de presentatie van het gerecht te maken. Een vis op een oude vorm is dus niet automatisch een religieus symbool, en een vrucht was niet altijd een verborgen boodschap.
Eén kanttekening vooraf, over materiaal. Dezelfde motieven — vis, lam, ananas, vrucht — werden niet alleen in koper gemaakt, maar ook in tin, aardewerk en hout. Een deel van de museumstukken die we hieronder noemen is daarom niet van koper. De motieventraditie is breder dan koper alleen; koperen bakvormen zijn er een onderdeel van. Waar we een specifiek museumstuk noemen, vermelden we het materiaal erbij.
Waar de vormen voor werden gebruikt
De term koperen bakvorm gebruiken we tegenwoordig ruim. Veel van deze vormen werden vroeger niet uitsluitend gebruikt om in te bakken. Museale collecties beschrijven vormen voor gelei, aspic, blancmange, pudding, mousse en ijs — vaak koude gerechten. Geleivormen werden voor zowel zoete als hartige bereidingen gebruikt.
In de negentiende eeuw was de presentatie van voedsel belangrijk. Een pudding of gelei werd na het stollen uit de vorm gehaald, waardoor het reliëf van de mal zichtbaar werd in het gerecht zelf. Het gerecht werd zo een decoratief object op tafel. In welgestelde huishoudens werden zulke bereidingen als tafelstukken opgediend.
De afbeelding op een vorm was dus niet alleen versiering van het keukengerei: ze verscheen uiteindelijk op tafel.
Vissen, kreeften en schelpen
Vissen en schaaldieren zijn opvallende motieven, en hiervan bestaan volop koperen voorbeelden. Duitse en Franse koperen vis- en kreeftvormen duiken geregeld op bij verzamelaars en handelaren, en museale collecties zoals het Historisches Museum Basel bewaren koperen vormen in de vorm van vissen, schelpen en kreeftachtigen.
Achter een vis wordt al snel christelijke symboliek gezocht — de vis is een bekend christelijk teken. Bij culinaire vormen is daarvoor meestal meer bewijs nodig. De visvorm had vooral een praktische functie: voedsel kon letterlijk als vis worden opgediend. Historische kookboeken beschrijven hoe visgerechten in een visvorm werden gezet en schubben, vinnen en ogen apart werden aangebracht.
Bij vissen, kreeften en schelpen is de veiligste uitleg daarom meestal een verwijzing naar natuur, voedsel en tafelpresentatie, tenzij aanvullende informatie op een specifieke betekenis wijst.
Vruchten en groenten
Ook vruchten komen regelmatig voor: meloenen, peren, druiven, aardbeien en asperges. Hier ging het om het nabootsen van het gerecht. De negentiende-eeuwse chef Charles Elmé Francatelli beschreef hoe ijs in kleine aspergevormen werd gemaakt en zo werd opgediend dat het op echte asperges leek. Ook Victoriaanse ijsvormen in de vorm van bloemen, vruchten, groenten en dieren zijn goed gedocumenteerd.
Voedsel werd dus zo gevormd dat het iets anders leek. Dat past bij een bredere achttiende- en negentiende-eeuwse belangstelling voor verrassende tafelstukken.
De ananas
Bij de ananas kunnen we duidelijker over symboliek spreken. In het achttiende-eeuwse Europa was een verse ananas kostbaar. Het serveren ervan getuigde van rijkdom en gastvrijheid, en de vrucht werd een symbool van welkom.
Er bestonden ook voedsel- en ijsvormen in de vorm van een ananas. De bekende voorbeelden, zoals de vorm die het Fitzwilliam Museum bij zijn tentoonstelling Feast & Fast gebruikte, zijn van tin, niet van koper. Bij de ananas overlappen vorm, luxe en symboliek elkaar dus.
Toch blijft voorzichtigheid nodig: een ananas op een vorm bewijst niet dat de maker bewust gastvrijheid wilde uitbeelden. Het motief kan ook gekozen zijn omdat de vrucht modieus en aantrekkelijk was.
Het lam
Bij vormen in de vorm van een lam is de betekenis beter gedocumenteerd. Het lam speelt in het christendom een rol als het Agnus Dei, het Lam Gods, verbonden met Christus en Pasen. Het Victoria and Albert Museum bewaart een culinaire vorm uit 1795 met een lam met vlag: een Duitse mal van perenhout, met het jaartal naast de lamskop ingesneden. Zulke vormen werden rond Pasen gebruikt.
Er bestaan ook oudere voedselvormen met een lam waarbij de museumcatalogus geen religieuze betekenis vermeldt. Hetzelfde dier kan dus in de ene context aantoonbaar symbolisch zijn en in de andere alleen als afbeelding gedocumenteerd.
Kronen, adelaars en lauwerkransen
Niet alle vormen tonen voedsel of dieren. Er bestaan ook voorbeelden met heraldische, militaire of klassieke motieven: helmen met lauwerkrans, adelaars, kruisen, een leeuw, een kroon. In de Europese beeldtaal hadden zulke motieven vaste associaties — een lauwerkrans stond voor eer en overwinning, de adelaar voor keizerlijke of militaire macht.
Ook hier geldt dat de algemene betekenis van een symbool niet de bewezen betekenis van één specifieke vorm is. Zonder makersmerk, opschrift of herkomst kun je beter zeggen dat een vorm heraldische of klassieke motieven vertoont dan er een precieze betekenis aan toeschrijven.
Kastelen, zuilen en geometrische vormen
Een groot deel van de oude vormen heeft geen herkenbaar dier of voorwerp, maar bestaat uit torentjes, zuilen, koepels, ribbels en sterren. Victoriaanse pudding- en geleivormen werden onder meer als kasteel uitgevoerd. Bij deze ontwerpen ging het vooral om het visuele effect: kwam de gelei of pudding uit de vorm, dan ontstond een klein bouwwerk op tafel. Hoe ingewikkelder het reliëf, hoe groter het effect van een gelukt gerecht.
Koper als statussymbool
De betekenis zat niet alleen in het motief. Koperen bak- en geleivormen werden in achttiende- en negentiende-eeuwse keukens aan de muur gehangen. Een verzameling glanzende koperen vormen liet welvaart en een goed verzorgd huishouden zien, en had zo ook een representatieve functie.
Oude koperen bakvormen hangen nu opnieuw vaak aan de muur, alleen als decoratie. Wat wij waarderen om het koper, het patina en de vorm, had vroeger dus al een zichtbare functie in de keuken.
Bekijk ook onze collectie oude koperen bakvormen, met wisselende antieke en vintage exemplaren.
Bronnen
Historisches Museum Basel. (z.d.). Kupferformen des 18. und 19. Jahrhunderts. Geraadpleegd op 5 juli 2026.
Victoria and Albert Museum. (z.d.). Culinary mould, Agnus Dei, German, 1795 [perenhout]. Geraadpleegd op 5 juli 2026, van https://collections.vam.ac.uk
The Fitzwilliam Museum. (2019–2020). Feast & Fast: The Art of Food in Europe, 1500–1800 [tentoonstelling; tinnen ananasvorm]. Geraadpleegd op 5 juli 2026, van https://www.fitzmuseum.cam.ac.uk
Cooper Hewitt, Smithsonian Design Museum. (z.d.). Food moulds (France). Geraadpleegd op 5 juli 2026, van https://collection.cooperhewitt.org
Francatelli, C. E. (1862). The Royal Confectioner. Historische kookliteratuur.
